Το βιβλίο Restoring Childhood του ψυχολόγου Peter Gray αμφισβητεί μια από τις πιο διαδεδομένες θεωρίες της εποχής μας: ότι τα social media και τα smartphones ευθύνονται για την κρίση ψυχικής υγείας των εφήβων. Σύμφωνα με τον Gray, η αλήθεια είναι πολύ πιο σύνθετη — και πολύ πιο ενοχλητική για το εκπαιδευτικό σύστημα. Το Restoring Childhood έρχεται να αντικρούσει τον κοινωνικό ψυχολόγο Jonathan Haidt και να προτείνει μια εναλλακτική εξήγηση που πολλοί δεν θέλουν να ακούσουν.
Δείτε επίσης: Meta: Αποσύρθηκε η αγωγή για εθισμό στα social media
Πριν από δύο χρόνια, ο Jonathan Haidt κυκλοφόρησε το βιβλίο του The Anxious Generation, το οποίο έγινε αμέσως bestseller των New York Times. Η κεντρική του θέση είναι ότι η άνοδος των social media και η χρήση smartphones ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για την εντυπωσιακή πτώση της ψυχικής υγείας των εφήβων από το 2010 και μετά. Το βιβλίο έγινε σημείο αναφοράς για όσους ζητούν αυστηρότερη ρύθμιση της τεχνολογίας για ανηλίκους. Ο Haidt έχει πιστωθεί με τη συμβολή του στην απόφαση της Αυστραλίας να επιβάλει εθνική απαγόρευση των social media για εφήβους, ενώ έχει συνεργαστεί με γονείς που έχουν χάσει παιδιά και μάχονται εταιρείες τεχνολογίας στα δικαστήρια.
Η θεωρία του Haidt, ωστόσο, δεν έχει γίνει αποδεκτή από όλους. Η Candice Odgers, κορυφαία ερευνήτρια στην εφηβική ψυχική υγεία, έγραψε μια σκληρή κριτική της ανάλυσής του στο επιστημονικό περιοδικό Nature, παραδεχόμενη εξαρχής ότι «αυτό το βιβλίο θα πουλήσει πολλά αντίτυπα, γιατί ο Jonathan Haidt λέει μια τρομακτική ιστορία για την ανάπτυξη των παιδιών που πολλοί γονείς είναι έτοιμοι να πιστέψουν». Η πρόβλεψη αυτή αποδείχθηκε απολύτως ακριβής.
Restoring Childhood: Η εναλλακτική θεωρία του Peter Gray
Ο Peter Gray, ερευνητής ψυχολογίας και πρώην συνάδελφος του Haidt, δεν αρκείται στο να αντικρούσει τη θεωρία του — προτείνει και μια ολοκληρωμένη εναλλακτική εξήγηση. Στο Restoring Childhood, υποστηρίζει ότι η ψυχική υγεία των εφήβων επιδεινώθηκε λόγω δεκαετιών σταδιακής μείωσης της αυτονομίας τους. Μετά από μια σύντομη περίοδο ανάκαμψης, η κατάσταση χειροτέρεψε ξανά τη δεκαετία του 2010 — όχι εξαιτίας των smartphones και των social media, αλλά εξαιτίας αυστηρών εκπαιδευτικών μεθόδων που συνδέονται με το πρόγραμμα Common Core και την κυβερνητική πίεση για βελτίωση των επιδόσεων των παιδιών.
Ακόμα πιο αντισυμβατική είναι η θέση του Gray για το διαδίκτυο: υποστηρίζει ότι η υιοθέτηση του οικιακού internet τη δεκαετία του 1990 και του 2000 οδήγησε στην πραγματικότητα σε ανάκαμψη της ψυχικής υγείας των εφήβων, αποκαθιστώντας την ελευθερία και τη σύνδεση που είχαν χαθεί σε προηγούμενες δεκαετίες. Ο Gray φοβάται ότι οι απαγορεύσεις των social media δεν αποτελούν απλώς — όπως έχει υποστηρίξει η Odgers — απόσπαση της προσοχής από τις πραγματικές λύσεις, αλλά μια νέα βλάβη από μόνες τους.
Σε συνέντευξή του στο The Vergecast, ο Gray δήλωσε ότι το βιβλίο του Haidt «αγνόησε εντελώς» δεκάδες μετα-αναλύσεις και άλλες έρευνες που δεν βρήκαν «ούτε καν ουσιαστική συσχέτιση μεταξύ του χρόνου που τα παιδιά περνούν στα social media ή στα smartphones και της ψυχικής τους υγείας». Όπου υπάρχει κάποια σύνδεση, προσθέτει ο Gray, οι μελέτες υποδηλώνουν ότι οι έφηβοι μπορεί να χρησιμοποιούν τα social media για να αντιμετωπίσουν την κατάθλιψη ή το άγχος τους — δηλαδή το αποτέλεσμα είναι αντίστροφο από αυτό που υποστηρίζει ο Haidt.
Δείτε επίσης: Social Media για παιδιά: Νέοι περιορισμοί στην ΕΕ
Restoring Childhood και τα δεδομένα: Τι λένε οι έρευνες
Ο Peter Gray αναφέρεται σε μια μελέτη στη Φλόριντα που διαπίστωσε ότι παιδιά ηλικίας 11 έως 13 ετών που είχαν smartphone ήταν πιο πιθανό να περνούν πραγματικό χρόνο με φίλους στον πραγματικό κόσμο. «Αν πάρεις το smartphone από τα παιδιά σου, αυτή η μελέτη υποδηλώνει ότι θα τα κάνεις λιγότερο ευτυχισμένα και θα έχουν λιγότερους φίλους», λέει χαρακτηριστικά. Αυτό αντιτίθεται άμεσα στην αφήγηση που έχει κυριαρχήσει στη δημόσια συζήτηση τα τελευταία χρόνια.
Σε μελέτες που έχουν διεξαχθεί κατά καιρούς, τα παιδιά αναφέρουν συνεχώς ότι η σχολική πίεση — και όχι τα social media — είναι η κύρια πηγή άγχους τους. Αυτό είναι ένα εύρημα που επαναλαμβάνεται με εντυπωσιακή συνέπεια, αλλά σπάνια βρίσκει τη θέση που του αξίζει στη δημόσια συζήτηση. Ο Gray υποστηρίζει ότι το εκπαιδευτικό σύστημα — με την αυξανόμενη τυποποίηση, τις εξετάσεις και την εξάλειψη του ελεύθερου παιχνιδιού — έχει στερήσει από τα παιδιά κάτι θεμελιώδες: την αίσθηση ελέγχου και αυτονομίας στη ζωή τους.
Το πρόγραμμα Common Core, που εισήχθη στις ΗΠΑ στις αρχές της δεκαετίας του 2010, αποτελεί για τον Gray ένα κομβικό σημείο. Η εφαρμογή του συνέπεσε χρονικά με την επιδείνωση των δεικτών ψυχικής υγείας των εφήβων — και ο Gray υποστηρίζει ότι αυτή η σύμπτωση δεν είναι τυχαία. Η αυξημένη πίεση για επιδόσεις, οι τυποποιημένες εξετάσεις και η μείωση του χρόνου για ελεύθερο παιχνίδι και δημιουργική έκφραση δημιούργησαν ένα περιβάλλον που είναι εγγενώς αγχογόνο για τα παιδιά.
Το ερώτημα που θέτει το Restoring Childhood δεν είναι μόνο επιστημονικό — είναι και βαθιά πολιτικό. Αν ο Gray έχει δίκιο, τότε οι κυβερνήσεις που επενδύουν πολιτικό κεφάλαιο σε απαγορεύσεις social media για εφήβους κινούνται προς λάθος κατεύθυνση. Η Αυστραλία, η Βρετανία και άλλες χώρες που έχουν υιοθετήσει ή εξετάζουν παρόμοια μέτρα θα πρέπει να επανεξετάσουν τις προτεραιότητές τους. Και αν η πραγματική λύση βρίσκεται στη μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος, αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο — και πολύ λιγότερο δημοφιλές πολιτικά — από το να απαγορεύσεις το TikTok στους ανηλίκους.
Restoring Childhood: Είναι αργά να αλλάξουμε κατεύθυνση;
Το μεγαλύτερο ερώτημα που θέτει το βιβλίο του Peter Gray δεν είναι αν έχει δίκιο — αλλά αν είναι πλέον αργά να αλλάξουμε κατεύθυνση. Η αφήγηση του Haidt έχει ριζώσει βαθιά στη δημόσια συνείδηση. Πολιτικοί, γονείς και δημοσιογράφοι έχουν υιοθετήσει τη λογική «τα smartphones καταστρέφουν τα παιδιά» με τέτοια ένταση που οποιαδήποτε αντίρρηση αντιμετωπίζεται συχνά με καχυποψία ή και εχθρότητα. Το Restoring Childhood καλείται να κολυμπήσει ενάντια σε ένα ισχυρό ρεύμα.
Ο Gray δεν αρνείται ότι υπάρχει κρίση ψυχικής υγείας στους εφήβους — αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Αυτό που αμφισβητεί είναι η αιτία. Και η διαφορά αυτή έχει τεράστιες πρακτικές συνέπειες: αν στοχεύσουμε λάθος αιτία, όχι μόνο δεν θα λύσουμε το πρόβλημα, αλλά μπορεί να το επιδεινώσουμε. Η απαγόρευση των social media, υποστηρίζει ο Gray, μπορεί να στερήσει από τους εφήβους έναν σημαντικό χώρο κοινωνικής σύνδεσης, χωρίς να αντιμετωπίσει τις πραγματικές πηγές άγχους.
Για την Ελλάδα και την Ευρώπη, η συζήτηση αυτή είναι εξαιρετικά επίκαιρη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξετάζει διάφορες ρυθμίσεις για την προστασία ανηλίκων στο διαδίκτυο, ενώ αρκετές χώρες-μέλη έχουν ήδη λάβει ή σχεδιάζουν μέτρα περιορισμού της πρόσβασης εφήβων σε πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Αν η επιστημονική κοινότητα δεν καταλήξει σε σαφή συναίνεση για τα αίτια της κρίσης, υπάρχει κίνδυνος να υιοθετηθούν πολιτικές που δεν αντιμετωπίζουν το πραγματικό πρόβλημα.
Δείτε επίσης: Η Νέα Ζηλανδία προχωρά σε απαγόρευση social media στους κάτω των 16
Το Restoring Childhood δεν είναι απλώς ένα ακαδημαϊκό βιβλίο — είναι μια πρόκληση προς την κοινή γνώμη, τους πολιτικούς και τους γονείς να επανεξετάσουν τις παραδοχές τους. Ο Peter Gray ζητά να κοιτάξουμε πιο προσεκτικά τα δεδομένα και να αντισταθούμε στην έλξη των απλών αφηγήσεων. Το βιβλίο αυτό θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: τι συμβαίνει αν έχουμε στοχεύσει λάθος εχθρό όλα αυτά τα χρόνια; Και αν ναι, πόσο χρόνο έχουμε ακόμα για να διορθώσουμε την πορεία μας πριν οι λανθασμένες πολιτικές κάνουν μόνιμη ζημιά;
